ابن ميثم البحراني ( مترجم : محمدى مقدم / نوايي )

87

شرح نهج البلاغة ( فارسي )

خواجة نصير الدين طوسي كه برترين علماى متأخر است به اين اشكال اين گونه پاسخ داده است : « حقيقت اين است كه صدق وكذب از عوارض ذاتي خبر است ( جنس وفصل نيستند ) . بنا بر اين تعريف خبر به آن دو تعريف به رسم است براي شرح اسم وروشن كردن خبر از بين ساير جملات مركّب ، واين دور نيست . زيرا چيزى كه به حسب ماهيّت روشن باشد ، گر چه در بعضي از موارد با غير خودش مشتبه شود ونياز به توضيح داشته باشد ، همچنين چيزهايى از عوارض ذاتي كه بىنياز از تعريف باشند يا جانشين عوارضى باشد كه از اشتباه به دوراند ، هرگاه در توضيح جمله خبري از آنها استفاده شود دور نخواهد بود . ايراد امام فخر در بيان دور اشاره دارد به اين كه بايد جمله خبري ، خالص وعارى از اشتباه باشد . البتة در اين تعريف زماني دور تحقق پيدا مىكند كه اعراض ذاتي ( صدق وكذب ) هنگام تعريف نيازمند جملهء خبري باشد ودر اين صورت به بيان نوعي از تركيبات نياز پيدا مىشود كه احتمال اشتباه در آن هست زيرا جملهء خبري كه در تعريف صدق وكذب به كار رود در واقع معنايش روشن نيست با اين كه در مفهوم صدق وكذب اشتباه وجود ندارد . ونيز ممكن است بگوييم مقصود ما از خبر ، تركيبي است كه مشمول صدق وكذب شود . همان طور كه اگر در تعريف حيوان شبه دور پيش آيد ما مىتوانيم بگوييم كه مقصود ما از حيوان در تعريف انسان ، حيواني است كه موقعيّت جنس را داشته باشد نه حدّ تام را ، بنا بر اين دور واقع نمىشود . ( اگر تصوّر شود كه در تعريف انسان به حيوان دور لازم مىآيد به دليل اين كه هر گاه بخواهيم حيوان را كه جنس است بشناسيم بايد أنواع آن را از جمله انسان را قبلا بشناسيم وگاه انسان را به حيوان ناطق تعريف مىكنيم لازم است قبلا حيوان را بشناسيم . در پاسخ مىگوييم كه اوّلا شناخت انسان صرفا از طريق ذكر حيوان نيست ومىتوانيم انسان را مستقل از حيوان واز طريق رسم ، اعراض وفصل بشناسيم مانند اين كه بگوييم انسان انديشمند است . ثانيا حيوان